Van 1928 tot 1960 moest elke film die in Nederland vertoond werd langs de Centrale Commissie voor de Filmkeuring. Films konden worden toegelaten voor alle leeftijden, vanaf 14 of 18 jaar, of geheel worden verboden. Deze 48.499 keuringen komen uit de index van het Nationaal Archief — verrijkt met IMDb, posters en Wikidata, met per film een link naar het originele dossier bij het NA.
Keuringen per jaar
Het eindoordeel
Wie maakte de films?
Genre en beoordeling
Meest vertoonde sterren
Herkomst van de film over tijd
Waar de films vandaan kwamen
Censuur door de tijd
In de censuur
Doorzoek alle 48.499 keuringsrapporten op titel, studio of aanvrager. Filter op leeftijdsoordeel, geknipte films, herkeuringen en fictie.
Hoe deze bijna vijftigduizend keuringsrapporten van papier naar een doorzoekbare, verrijkte database gingen — en wat de cijfers wel en niet zeggen.
De Centrale Commissie voor de Filmkeuring
Met de Bioscoopwet van 1926 kreeg Nederland één landelijke filmkeuring. Van 1928 tot 1960 moest elke film die in een bioscoop vertoond werd eerst langs deze commissie. Zij kon een film toelaten voor alle leeftijden, vanaf 14 of 18 jaar, hem gedeeltelijk laten knippen (coupures), of geheel verbieden. Plaatselijke commissies en burgemeesters hielden daarnaast het recht op nakeuring.
De rapporten zijn bewaard gebleven als index NT00402 (toegang 2.04.60) bij het Nationaal Archief: 48.499 keuringen, waarvan 796 verboden en 2.460 met coupures. De onderliggende dossiers zijn bij het NA in te zien; per film linkt deze site naar het originele rapport.
Van keuringsrapport naar dataset
De ruwe index is een tabel met titel, aanvrager, productiemaatschappij, lengte, datum, oordeel en coupures. Twee dingen zijn opgeschoond voor de leesbaarheid:
- Titels — de archivarische schrijfwijze zet het lidwoord achteraan (“Bruiden van Dracula, De”). Dat is teruggedraaid naar “De Bruiden van Dracula”. Een puntkomma scheidt taalvarianten; die staan nu als “ook bekend als” en zijn doorzoekbaar.
- Coupures — het rapport noteert meestal alleen de geknipte lengte in meters, zelden de reden. “Geknipt” betekent hier dus: er is iets verwijderd, niet wat of waarom.
De verrijking — via Cinema Context naar IMDb en meer
De index zelf bevat geen posters, beoordelingen of cast. Die zijn toegevoegd via één sleutel: elke film in NT00402 verwijst naar Cinema Context, de wetenschappelijke database van de Nederlandse filmcultuur. En de Cinema Context-pagina van een échte speelfilm bevat het IMDb-nummer (het tt…-id). Dat nummer is de brug naar de rest van de open-databronnen:
- Van de ~20.900 unieke fictie-pagina's op Cinema Context leverde 65% een IMDb-id op (obscure reclame- en journaalfilms hebben er geen).
- Met dat id haalden we posters op bij TMDb (16.066 films), de IMDb-gebruikersscore uit IMDb's eigen open datasets (15.226), en land, genre, regisseur en een Wikipedia-link uit Wikidata (12.905 landen, 12.842 regisseurs).
- De cast komt uit IMDb's
title.principals-dataset, gekoppeld op datzelfde id: 13.401 films, 17.924 acteurs.
Historische staten zijn daarbij samengevoegd tot moderne landen (de zeven Duitslanden — Keizerrijk, Weimar, nazi-Duitsland, DDR, BRD… — worden samen “Duitsland”). Budget- en opbrengstcijfers bestaan wel in Wikidata, maar zijn voor deze periode te schaars om te tonen.
Wat de cijfers wel en niet zeggen
- De verrijking dekt vrijwel alleen fictiefilms met een IMDb-vermelding. Journaals, reclame en veel Nederlandse producties blijven zonder poster of score.
- De IMDb-score is een moderne publiekswaardering, geen oordeel uit de jaren '30 — leuk als context, niet als historische bron.
- Een film kon meerdere keren gekeurd worden (heruitgave, gewijzigde versie, trailer); die keuringen zijn hier tot één filmkaart gebundeld, elk met een eigen dossierlink.
Bronnen
Colofon
Samenstelling en visualisatie: Alan Moss. Onderdeel van de archiefprojecten. De brondata van het Nationaal Archief is CC0. Broncode: github.com/mossalan-dot/filmkeuring.
Deze site gebruikt de TMDb-API maar is niet door TMDb goedgekeurd of gecertificeerd. Filmgegevens © de respectieve bronnen.
Voorbeelddossier · dossier Z 1849
Een dossier van dichtbij: The Curse of Frankenstein
In 1957 bracht de Britse studio Hammer The Curse of Frankenstein uit, hun eerste horrorfilm in kleur en het begin van een beroemde reeks. In Nederland werd de film eerst helemaal verboden. Distributeur Warner Bros ging in beroep, en bij de herkeuring werd het verbod teruggedraaid: de film mocht alsnog, voor 18 jaar en ouder. Achter dat ene keuringsrapport zit dit dossier, een botsing tussen censuur en filmindustrie, op papier.
Het verloop
- 13 september 1957Warner Bros dient de film in bij de Centrale Commissie.
- 1 oktober 1957Eerste keuring: de film wordt verboden voor openbare vertoning.
- 23 oktober 1957Warner Bros dient een gemotiveerd bezwaar in en vraagt herkeuring aan.
- 1 november 1957De herkeuringscommissie vernietigt het verbod en laat de film toe voor 18 jaar en ouder.
De documenten
Hoe zo'n keuringsdossier is opgebouwd
Zes stukken uit dossier Z 1849, elk met een eigen rol. Klik een scan om hem groter te bekijken en door de pagina's te bladeren.
Op dit blauwe formulier vult de distributeur alle gegevens in. Zo lezen we de credits: regisseur Terence Fisher, met Peter Cushing, Christopher Lee, Hazel Court en Robert Urquhart; filmfabriek Hammer (Michael Carreras), uitgebracht door Warner Bros; 2.357 meter, 35 mm kleur.
De volledige Nederlandse dialoog werd als titellijst meegeleverd, genummerd per shot. Dit is wat de commissie las om over de inhoud te oordelen. Ook de trailer zat erbij, met de wervende slotregels.
"DE SCHRIK VAN FRANKENSTEIN LOOPT VRIJ ROND! … DE VLOEK VAN FRANKENSTEIN, BINNENKORT IN DIT THEATER."
Op dit formulier legt de commissie haar oordeel vast. Bij de eerste keuring: niet toegelaten voor openbare vertoning. Na het beroep, bij de herkeuring op 1 november 1957, wordt de film alsnog toegelaten voor 18 jaar en ouder.
Waarom de film eerst werd verboden, staat er in ondubbelzinnige bewoordingen. De taal van de censor is op zichzelf al een tijdsbeeld:
"Deze film is niet toegelaten, omdat de film een perfide aanslag is op de eerbied verschuldigd aan het menselijk lichaam … omdat de afgrijselijke slachtpartijen van menselijke lichamen even zovele weerzinwekkende lijkschennissen betekenen … omdat de film een regelrecht gevaar voor de geestelijke volksgezondheid is … in strijd zijn met de goede zeden."
De distributeur is het oneens en dient een uitvoerig bezwaar in. Het argument: de film hoort tot een genre dat helemaal niet serieus genomen wil worden.
"Het 'Grand Guignol' genre, waartoe dit verhaal behoort, wil niets manifesteren of betogen … Het wil alleen de toeschouwer doen griezelen … het gegeven [is] dermate absurd, dat geen zinnig toeschouwer aan enige werkelijkheidsweergave zal denken."
De herkeuringscommissie geeft Warner Bros gelijk. In een handgeschreven uitspraak wordt het verbod ongedaan gemaakt: "Vernietigt de uitspraak in eerste aanleg … laat de film toe voor openbare vertoning aan personen van den leeftijd van 18 jaar en ouder." The Curse of Frankenstein mag alsnog draaien.
Zelf een dossier inzien
Deze scans komen uit het originele keuringsdossier bij het Nationaal Archief: dossier Z 1849, inventarisnummer 1849, index NT00402 (toegang 2.04.60). De recordpagina bij het Nationaal Archief toont het volledige dossier. Achter elk keuringsrapport in de zoektab zit zo'n dossier.